Nga larg, çatitë e lagjeve të vjetra duken si çdo tjetër element urban. Por nën shumë prej tyre fshihet një trashëgimi e padukshme e së kaluarës ndërtimore: asbesti, një material që dikur përdorej gjerësisht dhe që sot vazhdon të përbëjë rrezik për shëndetin publik.
Në Kosovë, asbesti nuk përdoret më në ndërtimet e reja. Megjithatë, ai mbetet i pranishëm në një numër të konsiderueshëm shtëpish, ndërtesash publike dhe objektesh industriale të ndërtuara dekada më parë, përfshirë edhe në Prishtinë. Çatitë e vjetra fibrocimento, panelet izoluese dhe disa elemente ndërtimore janë dëshmi e një periudhe kur asbesti konsiderohej material praktik dhe ekonomik.
Sot, rreziku nuk vjen nga përdorimi i ri, por nga plakja dhe degradimi i materialeve ekzistuese. Sipas vlerësimeve të Programit të Kombeve të Bashkuara për Mjedisin (UNEP), asbesti është një nga ndotësit më të rrezikshëm për shëndetin e njeriut, pasi fibrat e tij, kur çlirohen në ajër, mund të thithen lehtësisht dhe të grumbullohen në mushkëri. Ekspozimi afatgjatë lidhet drejtpërdrejt me sëmundje serioze, përfshirë kancerin e mushkërive dhe mesoteliomën, një formë e rrallë por agresive e kancerit, njofton Energy Monitor.
Problemi bëhet veçanërisht i ndjeshëm gjatë rinovimeve, prishjeve apo ndërhyrjeve të pakontrolluara në objekte të vjetra. Shumë qytetarë nuk janë të vetëdijshëm se po punojnë apo po jetojnë në ambiente ku materialet përmbajnë asbest, dhe ndërhyrjet pa masa mbrojtëse profesionale rrisin ndjeshëm rrezikun shëndetësor, jo vetëm për punëtorët, por edhe për familjet dhe fqinjët.
UNEP thekson se nuk ekziston nivel i sigurt i ekspozimit ndaj asbestit dhe se menaxhimi i tij kërkon qasje të kontrolluar, institucionale dhe afatgjatë. Në vendet ku asbesti është ndaluar prej vitesh, fokusi është zhvendosur drejt identifikimit të objekteve ekzistuese, heqjes së sigurt të materialeve dhe informimit të publikut, shkuran Energy Monitor.
Në Kosovë, mungesa e një inventari të plotë të ndërtesave me materiale asbestore dhe e politikave të qarta për trajtimin e tyre e lë këtë rrezik kryesisht në heshtje. Ndërkohë, çatitë e vjetra vazhdojnë të qëndrojnë mbi shtëpi, shkolla dhe objekte pune, duke u shndërruar gradualisht nga zgjidhje e së kaluarës në problem të së tashmes.
Asbesti sot nuk është më çështje ndërtimi, por çështje shëndeti publik dhe sigurie mjedisore. Dritat e qytetit mund të japin ndjesinë e normalitetit, por sfida reale qëndron në mënyrën se si shoqëria dhe institucionet përballen me trashëgiminë e rrezikshme të ndërtimeve të vjetra – para se ajo të kthehet në një problem më të madh se sa duket.
/Photo by Lucille Emi Oh on Unsplash
