Biodiversiteti është një nga asetet më të rëndësishme natyrore të Kosovës. Pavarësisht territorit të vogël, vendi karakterizohet nga një larmi e madhe ekosistemesh – nga zonat alpine dhe pyjore, deri te habitatet ujore dhe fushore – që mbështesin specie të shumta bimore dhe shtazore, përfshirë forma relike dhe endemike me rëndësi rajonale dhe ndërkombëtare.
Megjithatë, kjo pasuri natyrore po përballet me presione të shumta. Kosova është i vetmi vend në Evropë që klasifikohet si “në stres uji”, një gjendje që tregon sasi të pamjaftueshme të ujit të riciklueshëm për person dhe që shkakton mungesë uji në periudha të caktuara të vitit. Ndryshimi i klimës, rritja e popullsisë dhe kërkesat në rritje për ujë pritet të rrisin më tej presionin mbi ekosistemet e ujërave të ëmbla tashmë të dëmtuara.
Ndërtimi i hidrocentraleve, ndotja e lumenjve për shkak të trajtimit të pamjaftueshëm të ujërave të zeza, nxjerrja e pakontrolluar e zhavorrit dhe rërës, si dhe ndërtimet pa planifikim të duhur kontribuojnë në degradimin e ekosistemeve kritike. Përveç kësaj, ndërtimi i infrastrukturës, prerja e paligjshme e pyjeve, shfrytëzimi i bimëve dhe shtazëve të egra, dhe ndotja e mjedisit krijojnë një mozaik presionesh që vështirësojnë ruajtjen e biodiversitetit.
Edhe pse institucionet e Kosovës kanë përmirësuar kornizën ligjore dhe strategjike për mbrojtjen e natyrës gjatë dekadës së fundit, implementimi i politikave mbetet sfidues për shkak të mungesës së kapaciteteve njerëzore, të dhënave të pamjaftueshme dhe zbatimit të kufizuar të ligjeve.
Raporti “Vlerësimi i Zonave të Ndjeshme të Biodiversitetit”, i realizuar nga SRD Institute dhe publikuar nga EC Ma Ndryshe, ofron një qasje shkencore të avancuar, duke u fokusuar jo vetëm tek listimi i specieve, por edhe analiza e habitateve dhe funksioneve ekologjike. Kjo qasje pasqyron kuptimin bashkëkohor të biodiversitetit si një sistem i ndërlidhur, ku degradimi i një elementi, si cilësia e ujit, fragmentimi i habitatit apo ndryshimet mikroklimatike, ndikon drejtpërdrejt në stabilitetin e ekosistemit.
Përdorimi i indikatorëve biologjikë, si insektet ujore, lejon identifikimin e hershëm të ndryshimeve negative në mjedis dhe ofron baza të besueshme për vendimmarrje të informuar. Gjetjet tregojnë se zonat me vlerë të lartë ekologjike në Kosovë janë gjithnjë e më të ekspozuara ndaj ndikimeve antropogjene. Presionet kryesore përfshijnë: degradimin e ekosistemeve ujore për shkak të ndotjes dhe ndërhyrjeve hidroteknike; shfrytëzimin pakontrolluar të burimeve natyrore, përfshirë nxjerrjen e zhavorrit dhe prerjet e paligjshme të pyjeve; ndërtimet infrastrukturore dhe urbanizimin pa integrim të biodiversitetit në planifikimin hapësinor; fragmentimin e habitateve dhe humbjen e lidhshmërisë ekologjike.
Këto procese ndikojnë jo vetëm në humbjen e specieve, por edhe në dobësimin e shërbimeve ekosistemike që janë thelbësore për jetën e përditshme të komuniteteve lokale, përfshirë furnizimin me ujë, mbrojtjen nga përmbytjet dhe rezistencën ndaj ndryshimeve klimatike.
Kosova ka ndërtuar një bazë ligjore dhe strategjike për mbrojtjen e natyrës, duke përfshirë Ligjin për Mbrojtjen e Natyrës, strategjitë dhe planet e veprimit për biodiversitet, si dhe planet e menaxhimit të pellgjeve lumore. Plani i Menaxhimit të Pellgut Lumor “Drini i Bardhë” është një instrument i rëndësishëm për menaxhimin e integruar të burimeve ujore dhe mbrojtjen e habitateve të ndërlidhura.
Megjithatë, sfida kryesore mbetet zbatimi efektiv në terren. Mungesa e monitorimit sistematik, kapacitetet e kufizuara institucionale, të dhënat e pamjaftueshme hapësinore dhe koordinimi i dobët ndërsektorial vazhdojnë të kufizojnë ndikimin real të politikave ekzistuese.
Vlerësimi i zonave të ndjeshme të biodiversitetit nuk duhet parë vetëm si një ushtrim teknik apo akademik. Ai përbën një bazë të domosdoshme për planifikim hapësinor të përgjegjshëm, zhvillim të qëndrueshëm dhe politika publike të orientuara drejt së ardhmes.
Ruajtja e biodiversitetit është e pandashme nga objektivat për zhvillim ekonomik, mirëqenie sociale dhe përshtatje ndaj ndryshimeve klimatike. Kërkohet një qasje e integruar që përfshin institucionet publike, komunitetin shkencor, shoqërinë civile dhe partnerët ndërkombëtarë.
Zonat e ndjeshme të biodiversitetit në Kosovë janë një pasuri strategjike që kërkojnë vëmendje, përgjegjësi dhe veprim të qëndrueshëm. Raporti i EC Ma Ndryshe ofron njohuri të vlefshme dhe rekomandime të bazuara në evidencë shkencore, duke krijuar një pikënisje të fortë për përmirësimin e politikave dhe praktikave të mbrojtjes së natyrës.
Biodiversiteti nuk është vetëm vlerë biologjike. Ai është element thelbësor i qëndrueshmërisë klimatike, burim i shërbimeve ekologjike dhe bazë për zhvillim rural dhe mirëqenie afatgjate. Ruajtja e tij është investim në stabilitetin social, ekonomik dhe mjedisor të Kosovës.
Raporti bën thirrje për rishqyrtimin e marrëdhënies me natyrën, jo si një sfond të zhvillimit, por si një partner jetik. Pyetja thelbësore nuk është vetëm çfarë po humbasim sot, por çfarë të ardhmeje po ndërtojmë për brezat e ardhshëm dhe gjallërinë e natyrës.
