Përfshirja e grave në sektorin e energjisë dhe industrinë e minierave kërkon veprime të qëllimshme dhe të koordinuara nga institucionet, sektori privat, akademia dhe shoqëria civile, thotë Shqipe Neziri-Vela, bashkëthemeluese dhe kryetare e Kosovo Women in Energy and Mining, në një intervistë ekskluzive për Sekretariatin e Komunitetit të Energjisë.
Ndërsa sektori energjetik dhe industria e minierave po pësojnë transformime për të përmbushur objektivat e dekarbonizimit, integrimin e tregut dhe ndryshimet gjeopolitike, vendimmarrja gjithëpërfshirëse bëhet gjithnjë e më e nevojshme. Megjithatë, gratë mbeten të pakta në vendimmarrje në të gjithë Komunitetin e Energjisë.
Së fundi, Sekretariati i Komunitetit të Energjisë nxori në pah përpjekjet rajonale për një tranzicion energjetik të barabartë gjinor. Neziri-Vela thekson se qeveritë nuk mund të bëjnë ndryshimin vetëm; roli i shoqërisë civile dhe i rrjeteve të mentorimit është po aq i rëndësishëm, përcjell Energy Monitor.
Fillimet dhe kuptimi i energjisë
Neziri-Vela kujton kur kuptoi rëndësinë sociale dhe ekonomike të energjisë, në vitet 2008–2009, gjatë punës në iniciativa mjedisore në Qendrën Rajonale për Mjedisin në Evropën Juglindore dhe më pas në Bankën Botërore. Përjetimet me ndërprerjet e energjisë në Kosovë e bënë të qartë ndikimin e energjisë në jetën e përditshme – nga mësimi i studentëve, shërbimet publike, te bizneset e vogla.
“Kuptova se siguria e energjisë është një linjë jetësore sociale dhe ekonomike,” thotë ajo. “Nuk jam inxhinere, kam studiuar politika publike, por energjia ndikon në çdo sektor – ekonomi, shëndetësi, drejtësi – dhe mund të kontribuosh domethënësisht pa një diplomë teknike.”
Përvoja e saj më vonë me Millennium Challenge Corporation në Kosovë, në një investim energjetik prej 300 milionë USD, përfshinte ruajtjen e energjisë, energjinë e ripërtëritshme dhe ndërtimin e kapaciteteve për të rinjtë, me fokus të veçantë te gratë.
Përveç kësaj, përvoja e saj në industrinë e minierave i dha njohuri të vlefshme mbi sfidat e qeverisjes dhe mbështeti rekomandime për forcimin e transparencës dhe praktikave institucionale.
Pengesat për gratë në energji dhe miniera
Neziri-Vela identifikon pengesat kryesore: stereotipet gjinore që ndikojnë zgjedhjet e karrierës, nevoja që gratë të provojnë aftësitë më shumë se meshkujt, mungesa e mentorimit dhe përfaqësimi i kufizuar në pozita udhëheqëse, përcjell Energy Monitor.
“Sidomos në mjedise të dominuara nga meshkujt, sfidat janë pjesë e përditshme,” thotë ajo, duke kujtuar një nga detyrat e saj të para, ku ishte gruaja e vetme në një takim planifikimi strategjik me një operator transmetimi.
Megjithatë, ka përparim. Më shumë gra hyjnë në fusha teknike, programet e mentorimit po rriten dhe iniciativat ndërkombëtare ofrojnë dukshmëri dhe avokim. Por, gratë mbeten të pakta në pozita udhëheqëse, programet strukturore të sponsorizimit janë të kufizuara dhe paragjykimet kulturore vazhdojnë të ndikojnë perceptimin e kontributeve të tyre.
Krijimi i mundësive dhe ndryshimi
Neziri-Vela rekomandon krijimin e programeve të sponsorizimit të strukturuar përveç mentorimit. “Mentorimi udhëzon, sponsorizimi krijon mundësi reale duke lidhur profesionistët e rinj me vendimmarrësit e lartë,” shpjegon ajo. “Përfshirja kërkon veprime të qëllimshme në të gjitha nivelet – institucione, sektor privat, akademi dhe shoqëri civile.”
Ajo nënvizon rëndësinë e besueshmërisë, këmbënguljes dhe mbështetjes reciproke: “Ndërto ekspertizë, kërko mentorë, jeto me këmbëngulje dhe mbështet gratë e tjera. Rrjetet e grave të fuqizuara mund të krijojnë ndryshim sistemik.”
Përvoja e saj tregon se fuqizimi i rolit të grave është kyç jo vetëm për drejtësi, por edhe për ndërtimin e sistemeve energjetike dhe të minierave të qëndrueshme dhe të përparshme.
