Muhamet Mustafa, bashkëthemelues dhe bashkëpunëtor i lartë në Riinvest Institute, ka rikthyer në vëmendje zhvillimet kryesore rreth planifikimit energjetik në Kosovë, duke komentuar mbi Strategjinë e Energjisë 2005–2015 dhe mënyrën se si ajo është zbatuar në praktikë përballë projekteve të mëvonshme si “Kosova C” dhe “Kosova e Re”.
Në një reflektim të gjatë, Mustafa trajton procesin e hartimit të strategjisë, konfliktin mes rekomandimeve profesionale dhe vendimmarrjes politike, si dhe debatin e mëvonshëm rreth projektit “Kosova C” dhe më pas “Kosova e Re”, i cili për vite me radhë ka dominuar diskursin energjetik në vend.
Si u ndërtua Strategjia dhe pse u konsiderua dokument kyç për zhvillimin energjetik
Sipas Mustafës, periudha 2005–2006 ishte vendimtare për orientimin afatgjatë të sektorit të energjisë në Kosovë. Në atë kohë, mbi bazën e rezervave të mëdha të linjitit dhe studimeve të shumta vendore e ndërkombëtare, u zhvillua një proces i gjerë konsultativ për të përcaktuar drejtimin strategjik të vendit në energji.
Ai thekson se në këtë proces u përfshinë ekspertë vendorë dhe ndërkombëtarë, përfshirë edhe institucione të njohura kërkimore, ndërsa u analizuan skenarë të ndryshëm zhvillimi. Rezultati i këtyre analizave, sipas tij, ishte një qasje më konservative dhe e balancuar, e cila rekomandonte ndërtimin e kapaciteteve të reja në kufirin rreth 1000 MW për periudhën 2005–2015, duke marrë parasysh jo vetëm nevojat energjetike, por edhe ndikimet mjedisore, sociale dhe ekonomike.
Kjo strategji, siç kujton ai, u miratua edhe në Kuvendin e Kosovës dhe duhej të shërbente si bazë e detyrueshme për politikat energjetike të vendit.
Si u devijua rruga drejt projektit Kosova C
Në reflektimin e tij, Mustafa ndalet në mënyrën se si, pavarësisht miratimit të strategjisë, u promovua një projekt tjetër me kapacitet shumë më të madh, i njohur fillimisht si “Kosova C” dhe më pas si “Kosova e Re”, me kapacitete të planifikuara që sipas tij arrinin deri në rreth 2100 MW.
Ai e përshkruan këtë zhvillim si një devijim nga dokumenti i miratuar institucionalisht, duke theksuar se projekti u mbështet në mënyrë të gjerë nga struktura të ndryshme politike, institucionale dhe madje edhe akademike, pavarësisht kundërshtimeve të një pjese të ekspertëve dhe shoqërisë civile, përcjell Energy Monitor.
Sipas tij, ky proces krijoi një paradoks institucional: një strategji e miratuar nga Kuvendi ekzistonte në letër, ndërsa në praktikë promovohej një projekt tjetër që nuk respektonte kufijtë e saj.
Përplasja mes zhvillimit ekonomik dhe kostove mjedisore
Mustafa argumenton se debati rreth kapaciteteve të mëdha të bazuara në linjit nuk ishte vetëm çështje teknike, por një përplasje mes vizioneve të ndryshme për zhvillimin e Kosovës.
Ai thekson se ndërtimi i kapaciteteve shumë të mëdha do të sillte pasoja serioze mjedisore dhe sociale, përfshirë ndotjen e ajrit, tokës dhe ujërave, zhvendosjen e popullsisë dhe presion të madh mbi burimet ujore. Në këtë kontekst, ai kujton se rekomandimet profesionale synonin një balancim mes sigurisë energjetike dhe kufizimeve reale të kapaciteteve të vendit.
Në reflektimin e tij, Mustafa nënvizon se këto shqetësime shpesh u anashkaluan në diskursin publik, i cili u dominua nga narrativa të thjeshtuara për zhvillim të shpejtë ekonomik.
Kritika ndaj narrativave për shoqërinë civile
Një pjesë e rëndësishme e qëndrimit të tij lidhet me reagimin ndaj kritikave që i janë bërë shoqërisë civile dhe institucioneve kërkimore, përfshirë Riinvest dhe aktorëve të tjerë të përfshirë në debatet publike.
Mustafa i konsideron të pabazuara pretendimet se këto institucione kanë penguar zhvillimin energjetik të Kosovës apo kanë ndikuar negativisht në vendimmarrje për shkak të ndikimeve të jashtme. Sipas tij, këto interpretime nuk marrin parasysh ekzistencën e strategjisë së miratuar dhe faktin që problemi kryesor ka qenë moszbatimi i saj.
Ai thekson se dokumentet dhe analizat e publikuara ndër vite tregojnë qartë se qëndrimet kritike kanë qenë të bazuara në analiza profesionale dhe në shqetësime reale për qëndrueshmërinë e sistemit energjetik.
Një mësim për qeverisjen dhe politikat publike
Në përmbyllje të reflektimit të tij, Mustafa e trajton këtë periudhë si një rast studimi për mënyrën se si funksionon qeverisja publike në Kosovë dhe sa e rëndësishme është respektimi i dokumenteve strategjike të miratuara.
Sipas tij, mungesa e zbatimit të strategjisë 2005–2015 ka sjellë humbje kohe, kosto ekonomike dhe vonesa në modernizimin e sektorit energjetik. Ai thekson se vendimmarrja e qëndrueshme duhet të bazohet në analiza të verifikuara, konsensus institucional dhe respektim të vazhdueshëm të politikave të miratuara, pavarësisht ndryshimeve politike.
Në fund, Mustafa e shikon debatin energjetik jo si çështje të së kaluarës, por si një mësim të hapur për mënyrën se si Kosova duhet të planifikojë dhe menaxhojë sektorët e saj strategjikë në të ardhmen.
