Kosova po hyn në një etapë të re zhvillimi, ku nuk mjafton më vetëm sigurimi i financimit, por bëhet vendimtare aftësia për ta kthyer atë në projekte konkrete që përmirësojnë jetën e qytetarëve.
Me afro 400 milionë euro investime në sektorë kyç si energjia, transporti dhe mbështetja për bizneset, Banka Evropiane e Investimeve “European Investment Bank” (EIB) po shndërrohet në një nga partnerët kryesorë të zhvillimit të vendit. Megjithatë, sipas EIB, sfida reale mbetet përgatitja e projekteve cilësore, forcimi i institucioneve dhe krijimi i një mjedisi të parashikueshëm për investitorët.
Në një intervistë për KosovaPress, Kristina Kanapinskaite, shefe e në Bankën Evropiane të Investimeve (EIB) për Ballkanin Perëndimor dhe Turqinë, flet për sfidat, prioritetet dhe mundësitë konkrete për Kosovën në këtë fazë vendimtare të zhvillimit.
Nga ndërtimi i kapaciteteve të reja të energjisë së pastër dhe modernizimi i hekurudhave, te mbështetja për qindra ndërmarrje të vogla dhe mijëra vende pune, Kosova ka mundësi konkrete për një zhvillim më të shpejtë dhe të qëndrueshëm – por kjo kërkon ritëm më të lartë reformash dhe zbatim më efikas në terren. Në këtë intervistë për KosovaPress, Kristina Kanapinskaite, shefe e Divizionit të EIB për Ballkanin Perëndimor dhe Turqinë, flet për sfidat, prioritetet dhe drejtimin që duhet të ndjekë Kosova për të përfituar maksimalisht nga mbështetja evropiane.
Në veçanti për Kosovën, EIB vlerëson se potenciali më i madh qëndron në tranzicionin energjetik dhe zhvillimin e qëndrueshëm, ku projektet konkrete tashmë po marrin formë. Ndërtimi i një prej centraleve më të mëdha solare në vend dhe zgjerimi i ngrohjes qendrore në Prishtinë pritet të ndikojnë drejtpërdrejt në uljen e ndotjes dhe rritjen e sigurisë energjetike. Paralelisht, investimet në hekurudha, digjitalizim dhe mbështetja për rreth 690 ndërmarrje të vogla me dhjetëra milionë euro financim tregojnë një qasje të integruar që synon jo vetëm zhvillim ekonomik, por edhe përmirësim konkret të cilësisë së jetës dhe krijim të vendeve të reja të punës në vend.
Intervistën e plotë me shkrim mund ta lexoni si në vijim:
Cili është mesazhi kryesor që synoni të përcillni në Forumin Financiar të Kosovës këtë vit? Cila është rëndësia e mobilizimit të kapitalit për rritje të qëndrueshme në rajon dhe cilat janë sfidat kryesore?
Kristina Kanapinskaite: Instrumentet financiare dhe kornizat për përafrim me BE-në po vendosen gjithnjë e më shumë, por suksesi tani varet kryesisht nga kapaciteti i rajonit për të përgatitur, prokuruar dhe zbatuar projekte komplekse dhe të qëndrueshme në përputhje me standardet e BE-së. Kjo e bën forcën institucionale dhe kapacitetin zbatues po aq të rëndësishëm sa qasjen në financim. Në këtë kontekst, reformat institucionale janë thelbësore për Ballkanin Perëndimor. Përmes institucioneve të forta, qeverisjes së mirë dhe sistemeve ligjore e ekonomike transparente dhe të parashikueshme, reformat ndihmojnë në tërheqjen e investimeve dhe mbështesin rritjen e qëndrueshme.
Pengesa kryesore për disa projekte mbeten mungesa e studimeve të fizibilitetit, analizave solide të kostos dhe përfitimit, si dhe kornizave të zhvilluara mirë për prokurim dhe leje. Në të njëjtën kohë, investitorët kanë nevojë për parashikueshmëri rregullatore, veçanërisht në leje, prokurim publik dhe rregullim. Thjeshtimi, digjitalizimi dhe transparenca janë thelbësore për të zvogëluar vonesat. Së fundi, kufizimet fiskale dhe gatishmëria e bizneseve gjithashtu kanë rëndësi. Hapësira e kufizuar fiskale mund të kufizojë aftësinë e qeverive për të marrë hua ose për të ofruar garanci, duke vonuar investimet në infrastrukturë të qëndrueshme, e cila është shtyllë kryesore për ekonomitë.
Cilat janë projektet kryesore që EIB ka financuar deri më tani në Kosovë dhe çfarë ndikimi konkret kanë pasur? Në cilët sektorë shihni potencialin më të madh për investime të reja në Kosovë?
Kristina Kanapinskaite: Banka Evropiane e Investimeve është banka e BE-së, në pronësi të 27 shteteve anëtare dhe një nga institucionet më të mëdha financiare shumëpalëshe në botë. Në rajonin e Ballkanit Perëndimor, ne operojmë përmes degës sonë të dedikuar për aktivitetet jashtë BE-së – EIB Global – për të ofruar financim të favorshëm dhe asistencë teknike për projekte kyçe infrastrukturore dhe mbështetje për ndërmarrjet e vogla dhe të mesme (NVM). Si partner afatgjatë për zhvillimin e Kosovës, ne kemi mundësuar 10 projekte në Kosovë, me investime totale që afrohen në 400 milionë euro. Këto fonde po ndihmojnë në modernizimin e transportit, përmirësimin e sigurisë energjetike, furnizimit me ujë dhe shërbimeve sanitare, si dhe forcimin e bizneseve të vogla dhe krijimin e vendeve të punës.
Një nga prioritetet në vazhdim do të mbetet tranzicioni energjetik dhe furnizimi më i sigurt. Ne po financojmë një projekt të madh të energjisë së ripërtëritshme, ndërsa po përgatisim një projekt të rëndësishëm për efikasitet energjetik. Investimi te njerëzit është po aq kritik. Ne punojmë me autoritetet për të identifikuar investime prioritare në arsim dhe shëndetësi, përfshirë modernizimin e objekteve të arsimit të lartë dhe financimin e pajisjeve mjekësore për spitalet publike. Këto projekte përmirësojnë shërbimet publike sot, ndërsa forcojnë produktivitetin dhe qëndrueshmërinë sociale për të ardhmen.
Qëndrueshmëria klimatike dhe mbrojtja e mjedisit po bëhen prioritete gjithnjë e më të rëndësishme investimi. Në kuadër të Kornizës së Investimeve për Ballkanin Perëndimor, ne mbështesim Kosovën në forcimin e menaxhimit të rrezikut nga përmbytjet në të gjitha pellgjet lumore, në përputhje me legjislacionin e BE-së, ndërsa faza e ardhshme fokusohet në ndërtimin e infrastrukturës mbrojtëse nga përmbytjet. Në nivel lokal, Gjilani dhe Ferizaj po marrin mbështetje këshilluese nga EIB për të zhvilluar zgjidhje moderne për riciklimin dhe trajtimin e mbeturinave, duke reduktuar përdorimin e deponive dhe përmirësuar standardet mjedisore.
Së fundi, transporti dhe lidhshmëria digjitale ofrojnë potencial të madh për investime të ardhshme. Mbështetja jonë për modernizimin e hekurudhave dhe studimet e fizibilitetit digjital po përmirësojnë lidhshmërinë rajonale, duke nxitur kalimin nga transporti rrugor në atë hekurudhor dhe duke krijuar bazën për internet më të shpejtë dhe infrastrukturë të sigurt të të dhënave.
Si po i mbështet EIB ndërmarrjet e vogla dhe të mesme (NVM) në Kosovë dhe rajon? A planifikoni instrumente të reja financiare për të lehtësuar qasjen e NVM-ve në financim? Si mund të përshpejtohen ndërmarrësia dhe inovacioni në Kosovë?
Kristina Kanapinskaite: Mbështetja e NVM-ve është thelbësore për rolin e EIB Global në Kosovë dhe në gjithë rajonin, pasi bizneset e vogla nxisin inovacionin, eksportet dhe krijimin e vendeve të punës. Pavarësisht progresit, shumë NVM në rajon ende kërkojnë të avancojnë në digjitalizim, efikasitet energjetik dhe dekarbonizim, gjë që mund të ndikojë në konkurrueshmërinë e tyre. Në të njëjtën kohë, skena e inovacionit në Kosovë është dinamike dhe në rritje, me start-up-e të reja dhe interes në rritje për zgjidhje të gjelbra dhe digjitale. Megjithatë, qasja në financim afatgjatë dhe të përballueshëm mbetet pengesë kryesore.
Grupi EIB e adreson këtë boshllëk përmes instrumenteve të synuara financiare të ofruara përmes bankave lokale dhe partnerëve investues. Në këtë mënyrë, ne u mundësojmë NVM-ve të kenë qasje në financim të favorshëm për investime në inovacion, modernizim dhe efikasitet energjetik, duke rritur konkurrueshmërinë dhe krijuar vende cilësore pune. Përmes Fondit Evropian të Investimeve, pjesë e Grupit EIB, ne po zhbllokojmë afro 40 milionë euro kredi të reja për rreth 690 biznese të vogla dhe po mbështesim rreth 9,500 vende pune në Kosovë, në kuadër të iniciativës së BE-së për Garancitë për Qëndrueshmërinë e NVM-ve. Kjo ul rrezikun për bankat dhe përkthehet drejtpërdrejt në kushte më të mira kredie për kompanitë.
Në të ardhmen, Instrumenti ynë i ri për Inovacion dhe Transformim të Gjelbër do të vazhdojë të mbështesë kompanitë në rajon. Ai kombinon një kredi prej 170 milionë eurosh nga EIB përmes bankave komerciale, një grant prej 17 milionë eurosh nga BE-ja për NVM-të që investojnë në kërkim, inovacion dhe sektorë të gjelbër, si dhe 5.8 milionë euro asistencë teknike. Kjo qasje e kombinuar siguron që financimi të arrijë te kompanitë inovative aty ku nevojitet më shumë, ndërsa forcon ekosistemin e gjerë të NVM-ve dhe start-up-eve.
Për të përshpejtuar ndërmarrësinë dhe inovacionin në Kosovë, financimi duhet të ecë paralelisht me aftësitë, digjitalizimin dhe investimet e mençura klimatike. Duke kombinuar financimin, garancitë dhe mbështetjen këshilluese, ne ndihmojmë NVM-të të rriten, të integrohen në zinxhirët e vlerës së BE-së dhe ta shndërrojnë inovacionin në rritje të qëndrueshme.
Cilat janë prioritetet e EIB-së për tranzicionin energjetik në Ballkanin Perëndimor? Si e mbështet EIB tranzicionin e gjelbër në Kosovë dhe cilat projekte konkrete janë në fokus? Si mund të përshpejtohet tranzicioni drejt energjisë së ripërtëritshme në Kosovë?
Kristina Kanapinskaite: Tranzicioni energjetik është një nga prioritetet kryesore të EIB-së në Ballkanin Perëndimor dhe është veçanërisht urgjent për Kosovën, e cila aktualisht mbështetet në qymyr, ndërsa përballet me rritje të kërkesës, infrastrukturë të vjetërsuar dhe ekspozim në rritje ndaj goditjeve të çmimeve dhe furnizimit. Përshpejtimi i kalimit drejt burimeve të ripërtëritshme, përmirësimi i efikasitetit energjetik dhe modernizimi i rrjeteve janë thelbësore jo vetëm për objektivat klimatike, por edhe për sigurinë energjetike dhe konkurrueshmërinë. Investimet duhet të shoqërohen edhe me reforma dhe gatishmëri të projekteve. Proceset e qarta të pajisjes me leje, rregullimi i parashikueshëm dhe institucionet e forta janë thelbësore për të tërhequr kapital privat dhe për të zgjeruar energjinë e ripërtëritshme.
Projekti ynë kryesor është ndërtimi i një prej centraleve më të mëdha solare fotovoltaike në Kosovë, afër Prishtinës. Pasi të vihet në funksion, pritet të prodhojë rreth 170 GËh energji elektrike në vit dhe të reduktojë emetimet e CO₂ me mbi 170 mijë tonë në vit. Projekti përfiton gjithashtu nga një grant prej 32 milionë eurosh nga BE-ja, duke e bërë energjinë e pastër më të përballueshme dhe të financueshme. Ne po avancojmë gjithashtu efikasitetin energjetik dhe zgjidhjet më të pastra për ngrohje. Zgjerimi i planifikuar i rrjetit të ngrohjes qendrore në Prishtinë do të lidhë ndërtesat e reja dhe të vjetra me ngrohje të pastër, të besueshme dhe të përballueshme, pa rritur konsumin e karburantit. Duke zëvendësuar sistemet ndotëse individuale të ngrohjes, projekti do të reduktojë ndjeshëm ndotjen e ajrit dhe do të sigurojë përputhje të plotë me standardet e BE-së, duke forcuar njëkohësisht qëndrueshmërinë ekonomike.
Cilat janë planet e EIB-së për investime në sektorin e transportit në Kosovë dhe rajon? Si mund të kontribuojnë këto investime në integrimin ekonomik rajonal dhe Evropian?
Kristina Kanapinskaite: Transporti është një shtyllë kryesore e strategjisë investuese të BE-së në Ballkanin Perëndimor, sepse mundëson drejtpërdrejt integrimin ekonomik rajonal dhe Evropian. Në Kosovë, EIB ka ofruar 80 milionë euro për modernizimin e 148 kilometrave të Linjës Hekurudhore 10, një korridor kyç ndërkombëtar që lidh Kosovën me tregjet fqinje dhe me Rrjetin Trans-Evropian të Transportit (TEN-T). Modernizimi do të rrisë shpejtësinë, kapacitetin për pasagjerë dhe mallra, si dhe do të inkurajojë kalimin nga transporti rrugor në atë hekurudhor, duke e bërë transportin më të gjelbër, më të sigurt dhe më efikas.
Ky investim është pjesë e një qasjeje më të gjerë dhe të koordinuar rajonale. Përmes EIB Global, ne po financojmë lidhje strategjike hekurudhore, rrugore dhe ujore në gjithë Ballkanin Perëndimor. Së bashku, këto projekte eliminojnë pengesat ndërkufitare, përmirësojnë zinxhirët logjistikë dhe ulin kostot e transportit, duke ndihmuar bizneset të integrohen në zinxhirët rajonalë dhe të BE-së. Duke ndërtuar lidhje sipas standardeve të BE-së në terren, investimet tona ndihmojnë në shndërrimin e integrimit politik në mundësi praktike ekonomike.
Duke qenë se Kosova është nikoqire e Lojërave Mesdhetare Prishtina 2030, a ekziston mundësia e financimit të infrastrukturës sportive (p.sh. stadiumi kombëtar) dhe në çfarë forme?
Kristina Kanapinskaite: Në prill 2025, EIB Global miratoi një grant prej 500 mijë eurosh për të mbështetur përgatitjen për rindërtimin, konservimin dhe restaurimin e Pallatit të Rinisë dhe Sporteve në Prishtinë. Granti ofron asistencë teknike për të siguruar që projekti të përmbushë standardet më të larta teknike, mjedisore dhe sociale të BE-së, duke ruajtur njëkohësisht trashëgiminë kulturore të objektit.
Projekti synon ta transformojë këtë hapësirë në një objekt modern dhe shumëfunksional që do t’i shërbejë komunitetit dhe do të funksionojë si një vend kyç për gara dhe stërvitje për Lojërat e XXI Mesdhetare në Prishtinë më 2030, duke kontribuar në zhvillimin e qëndrueshëm urban dhe përmirësimin e infrastrukturës kulturore dhe sportive në Kosovë.
Ne mezi presim t’i shohim Lojërat në Pallatin modern të Rinisë dhe Sporteve.
Si kontribuon EIB në afrimin e Kosovës me Bashkimin Evropian? Sa i rëndësishëm është harmonizimi i projekteve të Kosovës me standardet e BE-së për të përfituar më shumë financim?
Kristina Kanapinskaite: Afrimi i Kosovës me BE-në fillon me harmonizimin e investimeve, institucioneve dhe reformave me standardet e BE-së dhe pikërisht këtu EIB Global luan një rol qendror. Për çdo projekt që financojmë, ne zbatojmë standardet e BE-së për mjedisin, klimën, aspektet sociale dhe qeverisjen, nga faza e vlerësimit deri gjatë gjithë zbatimit. Kjo siguron që investimet të sjellin vlerë afatgjatë për qytetarët, ndërsa përgatisin Kosovën për të funksionuar plotësisht brenda kornizës rregullatore dhe politike të BE-së. Ky harmonizim nuk është thjesht formalitet, por një portë drejt standardeve më të mira të jetesës. Projektet që përmbushin kërkesat e BE-së janë më transparente dhe tërheqin kapital publik dhe privat. Një agjendë e fortë reformash, që përfshin qeverisjen, administratën publike dhe prokurimin, është po ashtu thelbësore.
Si e mat EIB ndikimin e investimeve të saj në ekonomi dhe në jetën e qytetarëve?
Kristina Kanapinskaite: Ne e masim ndikimin e investimeve tona përmes një kornize të bazuar në rezultate. Rezultatet e pritshme, si përmirësimi i shërbimeve shëndetësore, transport më i sigurt, vende të reja pune, mjedis më i pastër dhe reduktimi i CO2, përcaktohen qartë dhe monitorohen përmes indikatorëve kontraktualë. Për projektet hekurudhore, për shembull, ne vlerësojmë ndikime konkrete si rritja e kapacitetit për pasagjerë dhe mallra, reduktimi i kohës së udhëtimit, përmirësimi i sigurisë, përfitimet nga efikasiteti energjetik, ulja e emetimeve dhe ndikimi ekonomik apo tregtar për popullsinë lokale.
Efektet në punësim janë një tjetër dimension kyç i ndikimit. Projektet e mëdha ndërtimore zakonisht gjenerojnë punësim të përkohshëm gjatë zbatimit, si dhe vende të përhershme pune. Sa u përket NVM-ve, analiza e Departamentit Ekonomik të EIB-së tregon se mesatarisht çdo 1 milion euro kredi për kompanitë në Ballkanin Perëndimor lidhet me krijimin e rreth 15 vendeve të punës, ndërsa kompanitë raportojnë rritje prej 20% të aseteve totale.
Çfarë mesazhi do t’u jepnit institucioneve dhe bizneseve në Kosovë për të përfituar më mirë nga mbështetja e EIB-së dhe për të tërhequr investime?
Kristina Kanapinskaite: Mesazhi im kryesor për institucionet dhe bizneset në Kosovë është të vazhdojnë të investojnë në projekte të qëndrueshme, qoftë në infrastrukturë, prodhim apo shërbime – qëndrueshmëria, inovacioni dhe institucionet e forta janë shtylla kryesore të rritjes ekonomike. Kosova ka bërë progres të mirë në forcimin e ekonomisë së tregut dhe ruajtjen e stabilitetit makroekonomik, por faza e ardhshme kërkon përshpejtimin e reformave dhe gatishmërisë për investime për t’iu përgjigjur sfidave të reja. Për të përfituar plotësisht nga mbështetja e BE-së dhe për të tërhequr investime private, kyçe janë parashikueshmëria, pjekuria e projekteve dhe kapaciteti zbatues. Kornizat e qarta rregullatore, prokurimi transparent, pajisja me leje në kohë dhe projektet e përgatitura mirë reduktojnë ndjeshëm rrezikun dhe zhbllokojnë financimin.
Si banka e BE-së, EIB Global është e gatshme ta mbështesë Kosovën si me financim ashtu edhe me ekspertizë teknike, veçanërisht në tranzicionin e gjelbër, lidhshmërinë digjitale dhe zhvillimin e kapitalit njerëzor.
