Bullgaria rrezikon të kthehet në një territor tranziti përgjatë aksit Veri-Jug, nëse nuk arrin ta shndërrojë Korridorin VIII në një alternativë funksionale infrastrukturore.
Bullgaria gjendet edhe një herë në qendër të një riorganizimi të madh gjeopolitik dhe infrastrukturor në Ballkan. Megjithatë, këtë herë, çështja nuk është nëse do të ekzistojë një korridor, por cili prej tyre do të ndërtohet i pari, me çfarë financimi, në interes të kujt dhe çfarë do të thotë kjo për pozicionin strategjik të Bullgarisë në rajon.
Ditët e fundit, Sofja, Athina dhe Bukureshti prezantuan një plan veprimi që përfshin 25 projekte kryesore transporti, me një vlerë totale rreth 22,8 miliardë euro. Paralelisht, Korridori Vertikal i Gazit, përgjatë aksit Greqi-Bullgari-Rumani-Moldavi-Ukrainë, po hyn në fazën e ndërtimit fizik dhe zgjerimit të kapaciteteve. Në pamje të parë, këto dy drejtime nuk konkurrojnë me njëri-tjetrin: njëri lidhet me transportin, ndërsa tjetri me energjinë.
Megjithatë, pas tyre qëndron një dilemë më e gjerë: a do të arrijë Bullgaria të shfrytëzojë njëkohësisht të dyja avantazhet e saj strategjike gjeografike, si një nyje lidhëse Veri-Jug dhe si një urë që bashkon Adriatikun me Detin e Zi? Pikërisht këtu lind dilema për Korridorin VIII.
Dy akse, dy ritme
Korridori Vertikal i Gazit nuk është më thjesht një deklaratë politike. Ministria e Energjisë e Bullgarisë raporton përparim konkret në zgjerimin e kapaciteteve të interkonektorëve kryesorë të gazit me Greqinë dhe Rumaninë.
Planet parashikojnë rritjen e kapacitetit të interkonektorit Greqi-Bullgari (IGB) dhe shndërrimin e Bullgarisë në një rrugë kryesore tranziti për gazin që do të transportohet drejt Rumanisë, Moldavisë dhe Ukrainës. Kjo nismë gëzon mbështetjen e Komisionit Europian dhe të Shteteve të Bashkuara, në përputhje me objektivat për diversifikimin e furnizimit me energji dhe uljen e varësisë nga gazi natyror rus.
Megjithatë, një tjetër aks kërkon po aq vëmendje.
Korridori VIII është projektuar për të lidhur Detin Adriatik me Detin e Zi, përmes Shqipërisë, Maqedonisë së Veriut dhe Bullgarisë. Ai është shumë më tepër sesa një linjë hekurudhore: në kuadër të rrjetit europian të transportit, parashikohet si një lidhje multimodale, e aftë të shkurtojë ndjeshëm rrugët e tranzitit midis Ballkanit Perëndimor, Bullgarisë dhe porteve të Detit të Zi.
Në këtë skenar, Bullgaria nuk do të shërbente si një degë fundore e një rrjeti transporti, por si një nyje strategjike ku kryqëzohen dy arterie kryesore europiane. Pikërisht këtu qëndron edhe cenueshmëria e saj strategjike.
Nuk është e nevojshme të zgjidhet mes dy korridoreve
As lidhjet infrastrukturore në drejtimin Veri-Jug dhe as Korridori VIII nuk përbëjnë problem në vetvete. Rreziku shfaqet nëse njëri aks infrastrukturor arrin të sigurojë mbështetjen e nevojshme politike, financiare dhe ndërkombëtare për t’u përfunduar brenda një afati realist, ndërsa tjetri mbetet i bllokuar në një cikël të pafund deklaratash, studimesh fizibiliteti dhe kalimi përgjegjësish nga një institucion te tjetri. Për Bullgarinë, ky dallim ka rëndësi vendimtare.
Një vend nuk mund të përfitojë nga pozicioni i tij gjeografik thjesht sepse ndodhet në një pikë të favorshme në hartë. Ky avantazh konkretizohet vetëm kur mbështetet nga hekurudha funksionale, autostrada, ura, tunele, porte, interkonektorë gazi dhe qendra logjistike, që u mundësojnë bizneseve dhe shteteve ta shfrytëzojnë këtë pozicion gjeografik.
Nëse njëri aks përfundon, ndërsa tjetri mbetet i papërfunduar, Bullgaria mund ta gjejë gradualisht veten të kufizuar në rolin e një korridori tranziti përgjatë një aksi të vetëm, në vend që të zhvillohet si një nyje transporti që lidh disa drejtime.
Korridori VIII dhe kufiri bullgaro-maqedonas: Pika më kritike e lidhjes
Hallka më e dobët e Korridorit VIII mbetet lidhja hekurudhore ndërkufitare mes Bullgarisë dhe Maqedonisë së Veriut. Në qendër të saj qëndron projekti i tunelit ndërkufitar, i cili synon të sigurojë një lidhje të pandërprerë mes rrjeteve hekurudhore të të dy vendeve.
Gjatë vitit 2026, Sofja dhe Shkupi ndërmorën nisma të reja për të riaktivizuar mekanizmin e përbashkët të zbatimit të projektit. Banka Europiane e Investimeve (BEI) dhe Banka Europiane për Rindërtim dhe Zhvillim (BERZH) janë gjithashtu të angazhuara në financimin e segmenteve të caktuara të korridorit.
Projekti nuk është braktisur, por situata tregon se hallka kryesore që mungon është ende larg vënies në funksionim. Në korridoret infrastrukturore, është gjithmonë hallka më e dobët ajo që përcakton vlerën e të gjithë rrjetit.
Shqipëria mund të modernizojë infrastrukturën e saj hekurudhore; Maqedonia e Veriut mund të sigurojë investime kapitale; Bullgaria mund të avancojë me segmentet e saj hekurudhore brenda vendit. Megjithatë, pa një lidhje fizike të pandërprerë mes tyre, nuk mund të flitet për një korridor të mirëfilltë, por thjesht për projekte të veçuara dhe të palidhura të infrastrukturës kombëtare.
Çfarë përfshin konkretisht shuma prej 22,8 miliardë eurosh?
Shuma rreth 22,8 miliardë euro, e shpallur nga Bullgaria, Greqia dhe Rumania, nuk është e destinuar ekskluzivisht për Korridorin Vertikal të Gazit.
Ajo mbështet një plan veprimi trepalësh, që përfshin 25 projekte të veçanta transporti, ku zyrtarisht përfshihen edhe lidhjet infrastrukturore Lindje-Perëndim.
Megjithatë, pyetja kryesore është se sa burime politike, financiare dhe administrative po angazhon realisht Sofja për përfundimin e Korridorit VIII dhe brenda çfarë afati konkret.
Gjeopolitika energjetike hyn në lojë
Korridori Vertikal i Gazit ka edhe një dimension të rëndësishëm gjeopolitik. Ai lidh terminalet greke të importit të gazit natyror të lëngshëm (LNG) me tregjet konsumatore në Bullgari, Rumani, Moldavi dhe Ukrainë, duke e shndërruar nga një projekt i thjeshtë inxhinierik në një nga shtyllat themelore të arkitekturës së re energjetike të Europës Juglindore.
Shtetet e Bashkuara kanë një interes të qartë strategjik për zgjerimin e rrugëve të furnizimit të rajonit me gaz natyror të lëngshëm amerikan. Greqia synon të konsolidojë pozicionin e saj si një qendër rajonale hyrëse për LNG-në. Rumania kërkon të forcojë lidhjet rajonale dhe të sigurojë akses të papenguar në burime alternative furnizimi, ndërsa Ukraina ka nevojë urgjente për rrugë të besueshme tranziti të energjisë. Edhe Bullgaria ka interesa të qarta në këtë proces.
Megjithatë, interesat kombëtare të këtyre vendeve nuk janë të njëjta. Për këtë arsye, Sofja duhet të sigurohet që infrastruktura e Bullgarisë të krijojë vlerë të shtuar konkrete për ekonominë, në vend që të shërbejë thjesht për një rol pasiv tranziti.
AKTOR dhe çështja e ndikimit
Në këtë kontekst, raportimet e publikuara nga “The Wall Street Journal” lidhur me rolin e konglomeratit grek AKTOR, të shpërndara më pas edhe nga agjencia e lajmeve BGNES, kanë tërhequr vëmendjen.
Sipas këtyre raportimeve, ambasadorja amerikane në Greqi, Kimberly Guilfoyle, ka mbështetur përfshirjen e AKTOR në nismat energjetike rajonale, krahas përpjekjeve lobuese për të siguruar akses në administratën amerikane në emër të subjekteve me origjinë greke.
Këto zbulime tregojnë se si diplomacia shtetërore, interesat më të gjera gjeopolitike dhe interesat e korporatave private ndërthuren rreth projekteve të mëdha infrastrukturore.
Për Bullgarinë, kjo është një çështje delikate. Kur jepen kontrata infrastrukturore me vlerë miliarda euro, përzgjedhja e kontraktorëve, furnizuesve, operatorëve dhe modeleve të realizimit të projekteve nuk është më thjesht një proces teknik. Ajo mbart pasoja afatgjata ekonomike dhe strategjike, ndaj transparenca e plotë është e domosdoshme.
/monitor.al
