Kosova ka bërë hapa në ndërtimin e kornizës për tranzicionin energjetik, por zbatimi i strategjive dhe projekteve vazhdon të jetë shumë i ngadalshëm. Kështu vlerësohet në Indeksin e Tranzicionit të Energjisë në Kosovë 2026, të publikuar nga Instituti për Politika Zhvillimore (INDEP).
Sipas raportit, Kosova ka marrë 39 pikë nga 100, duke u renditur në kategorinë e “tranzicionit të vonuar”.
Raporti thekson se problemi kryesor është hendeku mes objektivave të përcaktuara në strategji dhe rezultateve konkrete në prodhimin e energjisë, zhvillimin e rrjetit, investimet, efikasitetin energjetik dhe mbrojtjen e konsumatorëve, përcjell Energy Monitor.
Prodhimi ende dominohet nga linjiti
Një nga problemet kryesore mbetet struktura e prodhimit të energjisë elektrike. Në vitin 2025, Kosova prodhoi rreth 5,298 GWh energji elektrike, prej të cilave 4,687 GWh, ose rreth 88.5%, erdhën nga termocentralet.
Burimet e ripërtëritshme prodhuan rreth 611 GWh, ose 11.5% të prodhimit vendor. Për këtë arsye, dekarbonizimi është fusha me rezultatin më të dobët në indeks, me vetëm 27 pikë nga 100.
Raporti vëren se pjesëmarrja e energjisë së ripërtëritshme në prodhimin vendor është rritur nga rreth 2% në vitin 2011 në 11.5% në vitin 2025. Megjithatë, kjo mbetet shumë larg objektivit për vitin 2031, kur Kosova synon që të paktën 35% e konsumit të energjisë elektrike të mbulohet nga burimet e ripërtëritshme, si dhe të arrijë 1,600 MW kapacitet të instaluar.
Kapaciteti aktual i burimeve të ripërtëritshme vlerësohet në rreth 300 MW, çka nënkupton se deri në vitin 2031 duhet të shtohen më shumë se 1,250 MW.
Ankandet kanë nisur, por projektet duhet të ndërtohen
Raporti e vlerëson si pozitiv ankandin e parë për 100 MW energji diellore, ku çmimi fitues ishte 48.88 euro/MWh. Megjithatë, INDEP thekson se një ankand i përfunduar ose një projekt i planifikuar nuk është i njëjtë me një kapacitet real që ka hyrë në prodhim.
Gjashtë projekte të reja diellore kanë hyrë në operim komercial, me kapacitet të përbashkët prej 21.48 MW, përcjell Energy Monitor.
Edhe vetëkonsumi është rritur, por mbetet nën objektivat e përcaktuara. Deri tani janë miratuar 283 vendime për vetëkonsum me kapacitet total prej 11.062 MW, ndërsa objektivi ishte 30 MW deri në vitin 2025 dhe 100 MW deri në vitin 2031.
Kosova vazhdon të varet nga importet
Siguria e furnizimit mbetet një tjetër dobësi e sistemit energjetik. Në vitin 2025, Kosova importoi 1,965 GWh energji elektrike, që përbënte rreth 28.3% të kërkesës kombëtare.
Importet neto arritën rreth 1,588 GWh. Çmimi mesatar i energjisë së importuar ishte 121.56 euro/MWh, ndërsa çmimi mesatar i eksportit rreth 105.31 euro/MWh.
Sipas raportit, kjo e ekspozon Kosovën ndaj periudhave me çmime të larta në tregun rajonal dhe tregon nevojën për më shumë kapacitete vendore, fleksibilitet dhe zhvillim të rrjetit.
Rrjeti dhe bateritë mbeten pengesë
Rrjeti elektrik është identifikuar si një nga pengesat kryesore për tranzicionin. Humbjet në sistemin e shpërndarjes arritën 995 GWh, ose rreth 15.1% të ngarkesës së sistemit të shpërndarjes.
Ndërprerjet e energjisë mbeten gjithashtu të larta, me SAIDI prej 36.53 orësh dhe SAIFI prej 39.45 ndërprerjesh.
Raporti e sheh magazinimin e energjisë si një element të rëndësishëm për rritjen e fleksibilitetit të sistemit. Projekti i baterive për KOSTT, me rreth 45 MW/90 MWh, mund të ndihmojë në balancimin e sistemit, por në periudhën e analizuar ende nuk ishte operacional.
Tregu dhe rregullimi kanë rezultatin më të mirë
Nga gjashtë fushat e analizuara, tregu, rregullimi dhe investimet kanë rezultatin më të lartë, me 50 pikë nga 100.
INDEP e lidh këtë me zhvillimet në liberalizimin e tregut, ankandet për energji të ripërtëritshme, funksionimin e ALPEX dhe mekanizmin e garancive të origjinës, përcjell Energy Monitor.
Megjithatë, edhe ky rezultat tregon se ka ende hapësirë të madhe për përmirësim.
Drejtësia sociale mbetet e dobët
Dimensioni social i tranzicionit merr vetëm 33 pikë nga 100. Raporti paralajmëron se rritja e tarifave dhe liberalizimi i tregut mund të krijojnë presion shtesë mbi familjet e cenueshme nëse nuk shoqërohen me masa të targetuara mbrojtëse.
INDEP rekomandon krijimin e një programi kombëtar për varfërinë energjetike, mbështetje për renovimin e banesave dhe ngrohjen më të pastër, si dhe mekanizma më të qartë për mbrojtjen e konsumatorëve.
Efikasiteti dhe ngrohja ofrojnë potencial
Fusha e efikasitetit energjetik dhe ngrohjes ka marrë 42 pikë. Raporti vlerëson se zgjerimi i sistemeve të ngrohjes qendrore, renovimi i ndërtesave, matja më e mirë e konsumit dhe pajisjet më efikase mund të ndihmojnë në uljen e kërkesës për energji elektrike, sidomos gjatë dimrit.
Si shembull pozitiv përmendet Termokos, ku energjia termike e nxjerrë ka arritur në 362,547 MWhth, rreth 16% më shumë se në sezonin paraprak.
Zbatimi është problemi kryesor
Sipas raportit, deri në gjysmën e parë të vitit 2025, zbatimi i Programit për Zbatimin e Strategjisë së Energjisë kishte arritur vetëm në 45%.
INDEP identifikon katër fusha me rrezikun më të madh për vonesa: ndërtimin dhe vënien në funksion të kapaciteteve të reja të energjisë së ripërtëritshme, zhvillimin e rrjetit dhe fleksibilitetin, efikasitetin energjetik dhe ngrohjen, si dhe dimensionin social të tranzicionit.
Për të përshpejtuar procesin, raporti rekomandon një kalendar shumëvjeçar për ankandet e energjisë së ripërtëritshme, publikimin e kapaciteteve të disponueshme të rrjetit, reduktimin e humbjeve, operacionalizimin e baterive të KOSTT-it, zgjerimin e ngrohjes qendrore dhe krijimin e mekanizmave më të mirë për mbrojtjen e konsumatorëve, njofton Energy Monitor.
Në përfundim, INDEP vlerëson se Kosova i ka strategjitë dhe disa nga instrumentet e nevojshme për tranzicionin, por ende nuk e ka ritmin e zbatimit dhe kapacitetin operacional të nevojshëm për ndryshim strukturor.
Raporti është përgatitur nga INDEP me mbështetjen e Rockefeller Brothers Fund.
Vlerësimi në gjashtë fusha
| Fusha | Rezultati |
|---|---|
| Dekarbonizimi dhe struktura e prodhimit | 27/100 |
| Burimet e ripërtëritshme dhe vetëkonsumi | 44/100 |
| Siguria e furnizimit, rrjeti dhe fleksibiliteti | 39/100 |
| Tregu, rregullimi dhe investimet | 50/100 |
| Drejtësia sociale, përballueshmëria dhe varfëria energjetike | 33/100 |
| Efikasiteti energjetik dhe ngrohja | 42/100 |
| Rezultati i përgjithshëm | 39/100 – Tranzicion i vonuar |
