Nepali e ka ndërtuar pjesën më të madhe të sistemit të tij energjetik mbi hidrocentralet. Por përmbytjet katastrofike të fundit në Himalaje kanë dëmtuar rëndë infrastrukturën hidroenergjetike dhe kanë nxjerrë në pah rrezikun e varësisë së madhe nga një burim i vetëm energjie.
Përmbytjet e 26 gushtit, të shkaktuara nga shembja e një mase akulli dhe shkëmbi në Himalaje, sollën rrjedha masive uji, balte dhe mbeturinash përgjatë luginave të Nepalit dhe Tibetit. Katastrofa ka shkaktuar mijëra viktima dhe të zhdukur, ndërsa dëmet në infrastrukturë janë të mëdha.
Në sektorin e energjisë, dëmi është veçanërisht i madh. Të paktën 12 projekte hidroenergjetike janë prekur rëndë, ndërsa rreth 431 MW kapacitet prodhues, ose afërsisht 10 për qind e kapacitetit të prodhimit të energjisë elektrike të Nepalit, është dëmtuar ose nxjerrë nga funksioni.
Nga mungesat e energjisë te eksportues i energjisë
Vetëm pak vite më parë, Nepali përballej me mungesa të mëdha të energjisë elektrike dhe ndërprerje të gjata të furnizimit.
Investimet masive në hidrocentrale e ndryshuan këtë situatë. Prodhimi hidroenergjetik u rrit me shpejtësi dhe vendi jo vetëm që arriti të mbulonte kërkesën e brendshme, por filloi edhe të eksportonte energji drejt Indisë dhe Bangladeshit.
Sot hidrocentralet përbëjnë pothuajse të gjithë prodhimin e energjisë elektrike të Nepalit. Në vend funksionojnë qindra hidrocentrale me një kapacitet të instaluar prej më shumë se 3.900 MW, ndërsa shumë projekte të tjera janë në ndërtim ose planifikim.
Ky model e ka shndërruar hidroenergjinë në një nga shtyllat kryesore të ekonomisë së vendit. Eksportet e energjisë janë bërë gjithashtu një burim i rëndësishëm të ardhurash. Reuters raporton se eksportet e energjisë elektrike janë rritur ndjeshëm gjatë dekadës së fundit dhe tani përbëjnë një pjesë të rëndësishme të eksporteve të Nepalit.
Por katastrofa e fundit ka treguar edhe anën tjetër të kësaj varësie.
Kur avantazhi natyror kthehet në rrezik
Hidrocentralet e Nepalit janë ndërtuar kryesisht në zonat malore, pranë lumenjve me rrjedhje të fuqishme. Kjo është pikërisht ajo që e bën vendin tërheqës për hidroenergjinë, por njëkohësisht e ekspozon infrastrukturën ndaj përmbytjeve, rrëshqitjeve të dheut dhe ngjarjeve të tjera ekstreme.
Përmbytjet e fundit dëmtuan tunele, centrale, linja transmetimi, ura dhe rrugë që lidhin projektet me pjesën tjetër të vendit. Në disa centrale, punëtorë mbetën të bllokuar në tunele të mbushura me baltë dhe mbeturina, duke e kthyer katastrofën energjetike edhe në një operacion të madh kërkim-shpëtimi.
Dëmi nuk kufizohet vetëm te prodhimi i energjisë. Kur një hidrocentral dëmtohet, shpesh dëmtohen njëkohësisht edhe rrugët, urat dhe linjat e transmetimit që nevojiten për ta rikthyer atë në funksion.
Përmbytjet godasin pikërisht zemrën e sistemit energjetik
Pas katastrofës, Nepali është detyruar të ndalojë përkohësisht eksportet e energjisë elektrike dhe të mbështetet më shumë te importet nga India për të përmbushur kërkesën e brendshme.
Kjo është një kthesë domethënëse për një vend që në vitet e fundit ishte shndërruar nga importues në eksportues të energjisë.
Ekspertët paralajmërojnë se problemi nuk është vetëm dëmi i shkaktuar nga një katastrofë e vetme. Pyetja më e madhe është nëse projektet ekzistuese dhe ato që janë ende në planifikim janë projektuar duke marrë parasysh kushtet klimatike dhe rreziqet natyrore që mund të jenë shumë më të ashpra në të ardhmen.
Një nga ekspertët e cituar nga Reuters argumenton se përmbytjet dhe ndryshimet në akullnajat e Himalajeve po japin sinjale prej vitesh, ndërsa infrastruktura hidroenergjetike vazhdon të ndërtohet në zona të ekspozuara ndaj rreziqeve.
Problemi nuk është hidroenergia, por varësia prej saj
Katastrofa nuk do të thotë se Nepali duhet të heqë dorë nga hidrocentralet.
Hidroenergia mbetet burimi më i rëndësishëm natyror i vendit dhe ka luajtur rol vendimtar në përmirësimin e furnizimit me energji elektrike dhe zhvillimin ekonomik.
Problemi është se një sistem energjetik që mbështetet pothuajse tërësisht në një burim të vetëm bëhet më i ekspozuar ndaj goditjeve që prekin pikërisht atë burim.
Për këtë arsye, ekspertët kanë kërkuar që Nepali të rrisë rolin e energjisë diellore dhe të burimeve të tjera, krahas përmirësimit të standardeve të projektimit të hidrocentraleve, sistemeve të paralajmërimit të hershëm dhe planifikimit të infrastrukturës.
Energjia diellore mund të ketë një rol veçanërisht të rëndësishëm sepse mund të shpërndahet në shumë pika dhe nuk kërkon që i gjithë prodhimi të përqendrohet në lugina të ngushta malore.
Rreziku klimatik po ndryshon mënyrën se si duhet të ndërtohet energjia
Përvoja e Nepalit tregon një problem që po bëhet gjithnjë e më i rëndësishëm për sektorin energjetik global.
Një projekt mund të jetë i pastër për sa i përket emetimeve, por kjo nuk do të thotë automatikisht se është i mbrojtur nga ndryshimet klimatike.
Ndryshimi i regjimit të reshjeve, shkrirja e akullnajave, rrëshqitjet e dheut dhe përmbytjet ekstreme mund të ndryshojnë kushtet mbi të cilat janë bazuar projektet energjetike të ndërtuara dekada më parë.
Në Nepal, kjo po bëhet veçanërisht e dukshme. Vendi ka shumë pak kapacitete nga qymyri apo gazi dhe mbështetet në masë të madhe te hidrocentralet. Kjo e bën diversifikimin më të vështirë, por njëkohësisht edhe më të domosdoshëm.
Ekspertët po kërkojnë që projektet e reja të vlerësohen jo vetëm sipas potencialit të tyre për prodhim energjie, por edhe sipas rrezikut që paraqet vendndodhja e tyre në kushtet e një klime që po ndryshon.
Një paralajmërim për hidrocentralet në mbarë botën
Katastrofa në Nepal nuk është argument kundër hidrocentraleve. Është argument për një mënyrë tjetër të planifikimit të tyre.
Projektet hidroenergjetike duhet të marrin parasysh skenarë shumë më ekstremë të përmbytjeve dhe rrëshqitjeve të dheut sesa ato që janë përdorur në të kaluarën. Infrastrukturat kritike duhet të kenë sisteme paralajmërimi, plane evakuimi dhe qasje alternative në rast se rrugët dhe urat shkatërrohen.
Po aq e rëndësishme është edhe diversifikimi i sistemit energjetik.
Një vend mund të ketë potencial të jashtëzakonshëm hidroenergjetik dhe përsëri të ketë nevojë për diell, erë, bateri dhe kapacitete të tjera fleksibile. Jo sepse hidroenergia nuk është e qëndrueshme, por sepse asnjë burim i vetëm nuk mund të mbajë i vetëm të gjithë sistemin energjetik kur rreziqet natyrore bëhen më të paparashikueshme.
Nepali tani po përballet me koston e një sistemi energjetik që ka qenë një histori e madhe suksesi. Sfida e radhës do të jetë të rindërtojë atë që u shkatërrua, por edhe të vendosë nëse infrastruktura e re duhet të ndërtohet sipas të njëjtave premisa si ajo e së kaluarës.
Në një klimë që po ndryshon, pyetja nuk është më vetëm sa energji mund të prodhojë një lumë.
Është edhe nëse infrastruktura e ndërtuar pranë tij mund t’i mbijetojë asaj që lumi mund të bëhet nesër.
