Kompanitë e naftës kanë siguruar rreth 36 miliardë euro marzhe shtesë nga shitja e naftës dhe benzinës në Bashkimin Evropian, si pasojë e krizës së shkaktuar nga konflikti SHBA-Iran. Sipas një raporti të porositur nga Greenpeace Gjermani, këto përfitime janë realizuar gjatë periudhës 1 mars – 19 tetor 2026, ndërsa konsumatorët janë përballur me çmime më të larta të karburanteve. Organizata kërkon që BE-ja të shqyrtojë mundësinë e taksimit të këtyre fitimeve për të lehtësuar barrën financiare mbi qytetarët.
Përllogaritjet e Greenpeace tregojnë se kompanitë kanë përfituar mesatarisht 154,4 milionë euro në ditë më shumë sesa në periudhën para konfliktit. Nga shuma e përgjithshme, rreth 28,2 miliardë euro lidhen me naftën (diesel), ndërsa afro 7,8 miliardë euro me benzinën.
Raporti e bazon këtë vlerësim në diferencën ndërmjet rritjes së çmimit të naftës bruto dhe asaj të produkteve të rafinuara, duke përjashtuar taksat. Sipas organizatës, rritja e kostove të lëndës së parë nuk e shpjegon plotësisht shtrenjtimin e karburanteve, pasi kompanitë kanë përfituar edhe nga zgjerimi i marzheve të rafinimit dhe tregtimit, përcjell Energy Monitor.
Çështja e fitimeve të jashtëzakonshme të industrisë së naftës është rikthyer në diskutimet e institucioneve evropiane. Ministrat e Energjisë të vendeve të BE-së diskutuan më 29 tetor masat për përballimin e faturave më të larta të energjisë, por nuk arritën marrëveshje për vendosjen e një takse të përbashkët mbi këto fitime.
Varësia nga lëndët djegëse fosile mbetet një prej arsyeve kryesore që Evropa është e ekspozuar ndaj krizave ndërkombëtare të furnizimit. Sipas Noah Gordonit, studiues i lartë i politikave në Këshillin Evropian për Marrëdhëniet me Jashtë, nafta, gazi dhe qymyri përbëjnë pothuajse 60% të konsumit përfundimtar të energjisë në BE, ndërsa blloku prodhon vetëm një pjesë të vogël të këtyre burimeve brenda territorit të vet.
Edhe pse energjia e ripërtëritshme po zëvendëson gradualisht gazin në prodhimin e energjisë elektrike, ndryshimi është më i ngadalshëm në transport dhe ngrohje. Benzina dhe nafta vazhdojnë të dominojnë transportin rrugor, ndërsa gazi natyror mbetet një prej burimeve kryesore për ngrohjen e ndërtesave.
Marzhet e rafinimit u rritën përtej kostos së naftës bruto
Raporti evidenton se përfituesit kryesorë kanë qenë kompanitë e mëdha të naftës dhe operatorët e rafinerive. Në fazën e nxjerrjes së naftës bruto, kostot e prodhimit janë dukshëm më të ulëta se çmimet ndërkombëtare, ndërsa në rafinim diferenca ndërmjet kostos së lëndës së parë dhe çmimit të produkteve përfundimtare është zgjeruar.
Sipas të dhënave të Greenpeace, në BE çmimi i naftës pa taksa u rrit për 22,7 centë për litër më shumë sesa rritja e çmimit të naftës bruto. Për benzinën, diferenca ishte 13,3 centë për litër.
Studiuesi Noah Gordon theksoi se kompanitë nuk po ua kalojnë konsumatorëve vetëm kostot më të larta të furnizimit.
“Kompanitë e naftës po bëjnë më shumë sesa thjesht po kalojnë te konsumatorët koston e naftës së shtrenjtë. Natyrisht, si subjekte që synojnë fitimin, ato po përfitojnë edhe nga rritja e marzheve”, deklaroi ai për Euronews.
Rezultatet financiare të disa prej gjigantëve të industrisë së naftës kanë reflektuar gjithashtu përfitime të mëdha gjatë vitit 2026. Shell, TotalEnergies dhe BP kanë raportuar rezultate të larta financiare, në një periudhë kur çmimet dhe marzhet në tregjet e naftës kanë qenë të rritura.
Gjermania, Franca dhe Italia me përfitimet më të mëdha
Dallimet ndërmjet tregjeve evropiane janë të konsiderueshme. Sipas raportit, Gjermania kryeson me afro 6,7 miliardë euro marzhe shtesë nga nafta dhe benzina gjatë periudhës së analizuar.
Pas saj renditen Franca me 5,7 miliardë euro, Italia me rreth 5,1 miliardë euro dhe Spanja me mbi 4,7 miliardë euro.
Sa i përket marzheve shtesë për litër, nivelet më të larta për naftën janë regjistruar në Suedi, me 27,4 centë, Spanjë me 26,6 centë dhe Slloveni me 25,4 centë.
Për benzinën, Danimarka kryeson me 18,4 centë për litër, e ndjekur nga Gjermania me 16,9 centë dhe Spanja me 15,5 centë.
Raporti vëren se ndërhyrjet shtetërore në përcaktimin e çmimeve kanë ndikuar në kufizimin e rritjes së tyre në disa tregje. Në vendet me çmime fikse ose tavane të çmimeve, rritja mesatare e çmimit të naftës para taksave ishte më e ulët sesa në vendet pa këto mekanizma.
Megjithatë, ulja e taksave nuk garanton që përfitimi t’u kalojë plotësisht konsumatorëve. Sipas studiuesit Matteo Prina nga Eurac Research, në disa raste një pjesë e lehtësimit të ofruar përmes uljes së taksave mund të jetë përthithur nga marzhet e kompanive.
BE-ja shqyrton rikthimin e taksës mbi fitimet e jashtëzakonshme
Një prej opsioneve që po diskutohet është vendosja e një takse mbi fitimet e jashtëzakonshme të kompanive të naftës. Gjashtë shtete anëtare, përfshirë Gjermaninë, Portugalinë, Spanjën, Austrinë, Italinë dhe Poloninë, kanë kërkuar që kjo mundësi të shqyrtohet në nivel të BE-së.
Bashkimi Evropian kishte zbatuar një mekanizëm të ngjashëm në vitin 2022, pas pushtimit rus të Ukrainës. I njohur si kontributi i solidaritetit, mekanizmi parashihte një taksë minimale prej 33% mbi pjesën e fitimeve të tatueshme që tejkalonte me më shumë se 20% mesataren vjetore të periudhës 2018–2021.
Sipas një raporti të Komisionit Evropian, ky mekanizëm kishte gjeneruar pothuajse 29 miliardë euro të ardhura.
Portugalia, ndërkohë, ka paraparë taksimin me normë prej 33% të fitimeve të jashtëzakonshme të kompanive të naftës dhe rafinimit për vitin 2026.
Një propozim tjetër i diskutuar nga ekspertët është vendosja e një takse mbi marzhin bruto për litër në aktivitetet e rafinimit dhe tregtimit të karburanteve, për pjesën që tejkalon një nivel referencë të përcaktuar dhe të monitoruar rregullisht.
Megjithatë, taksimi i fitimeve nuk e zgjidh problemin themelor të varësisë nga importi i lëndëve djegëse fosile. Siç theksojnë ekspertët e cituar në raport, ulja e taksave dhe subvencionimi i konsumit mund ta zhvendosin barrën financiare nga konsumatorët te buxhetet publike, pa e zvogëluar ekspozimin e Evropës ndaj krizave të furnizimit.
Për këtë arsye, përshpejtimi i investimeve në energjinë e ripërtëritshme, elektrifikimi i transportit dhe përmirësimi i efiçiencës së energjisë mbeten ndër masat afatgjata për të zvogëluar ndikimin e krizave të naftës në ekonominë evropiane.
