Varfëria energjetike është një nga rreziqet sociale që duhet të merret parasysh gjatë tranzicionit energjetik në Ballkanin Perëndimor, ndërsa mbrojtja e grupeve vulnerabël kërkon masa më të forta sociale, institucionale dhe në tregun e punës, vlerëson Këshilli Rajonal i Bashkëpunimit (RCC).
Në një policy brief të publikuar më 22 shtator, RCC analizon ndikimin e tranzicionit energjetik në grupet vulnerabël në gjashtë vendet e Ballkanit Perëndimor.
Dokumenti fokusohet veçanërisht te punëtorët në komunitetet e varura nga qymyri dhe te gratë, ndërsa si rreziqe kryesore përmend humbjen e vendeve të punës, varfërinë energjetike, mospërputhjen e aftësive me kërkesat e reja dhe pjesëmarrjen e pabarabartë në sektorin e energjisë, përcjell Energy Monitor.
RCC rekomandon forcimin e mbrojtjes ligjore dhe institucionale për grupet vulnerabël, rritjen e përfaqësimit të grave dhe grupeve të tjera të nënpërfaqësuara, si dhe programe të synuara për rikualifikim dhe avancim të aftësive të punëtorëve.
Kosova ka skema për konsumatorët vulnerabël
Në Kosovë tashmë ekzistojnë mekanizma për mbështetjen e familjeve me të ardhura të ulëta dhe konsumatorëve vulnerabël. Sipas raportit të Ministrisë së Ekonomisë për zbatimin e Strategjisë së Energjisë, Programi për Konsumatorët e Cenueshëm 2024–2025 kishte nisur zbatimin në tetor 2024 dhe deri në mars 2025 kishte përfshirë 90,977 familje.
Mbështetja është dhënë përmes subvencionimit të një pjese të faturës mujore të energjisë elektrike, ndërsa përfituesit janë përcaktuar në bazë të të ardhurave dhe kritereve të përcaktuara në program.
Krahas subvencionimit të faturave, Kosova po përdor edhe masat e efiçiencës së energjisë për të ulur konsumin e familjeve në nevojë. Një program i Ministrisë së Ekonomisë, KEEF-it dhe UNDP-së synon të zbatojë masa të efiçiencës në deri 280 shtëpi deri në vitin 2028, me fokus te familjet vulnerabël, përfshirë familjet me nëna vetushqyese dhe persona me nevoja të veçanta.
Mbrojtja e familjeve lidhet edhe me renovimin e banesave
Përtej subvencionimit të faturave, investimet në izolim dhe efiçiencë mund të ulin drejtpërdrejt sasinë e energjisë që konsumojnë familjet për ngrohje dhe rrjedhimisht edhe shpenzimet e tyre.
Në Kosovë, nevoja për investime të tilla mbetet e madhe. Sipas të dhënave të prezantuara së fundmi nga Balkan Green Foundation, vendit i nevojiten rreth 360 deri në 440 milionë euro në vit për renovimin e ndërtesave, ndërsa investimet aktuale janë dukshëm më të ulëta.
Kjo e vendos efiçiencën e energjisë në qendër të politikave për varfërinë energjetike, pasi mbështetja për pagesën e faturës lehtëson një pjesë të kostos, ndërsa renovimi i banesës mund të ulë vetë konsumin.
Kosova po ndryshon edhe kuadrin ligjor
Në prill 2026, Ministria e Ekonomisë njoftoi se projektligjet për Energjinë dhe Energjinë Elektrike ishin miratuar në parim. Ministria tha se projektligjet krijojnë bazë për trajtimin e konsumatorëve vulnerabël dhe për transpozimin e mëtejshëm të rregullave të Paketës së Energjisë së Pastër të Bashkimit Evropian, njofton Energy Monitor.
Ndërkohë, Komuniteti i Energjisë ka kërkuar që Kosova të përcaktojë më qartë numrin e familjeve në varfëri energjetike, të krijojë një regjistër gjithëpërfshirës të konsumatorëve vulnerabël dhe të vendosë një objektiv kombëtar për uljen e numrit të familjeve në varfëri energjetike.
Këto çështje janë më të gjera se vetë programet e subvencionimit të faturave. Ato lidhen me mënyrën se si përcaktohet dhe matet varfëria energjetike dhe se si mbështetja shtetërore mund të orientohet te familjet që kanë nevojën më të madhe.
Gratë dhe punëtorët në fokusin e tranzicionit
RCC e lidh dimensionin social të tranzicionit jo vetëm me kostot e energjisë, por edhe me ndryshimet në tregun e punës.
Në qendër të policy brief-it janë punëtorët në komunitetet e varura nga qymyri dhe gratë, ndërsa rekomandimet përfshijnë rikualifikimin dhe avancimin e aftësive për të mundësuar kalimin drejt vendeve të reja të punës në ekonominë e gjelbër. Për Kosovën, kjo lidhet veçanërisht me transformimin e sektorit energjetik dhe nevojën për aftësi të reja. Në një tjetër policy brief të publikuar nga RCC në të njëjtën datë, këshilli thekson rëndësinë e arsimit profesional, rikualifikimit dhe përshtatjes së kurrikulave me kërkesat e ardhshme të tregut të punës.
RCC e vendos kështu tranzicionin energjetik jo vetëm si proces të ndërtimit të kapaciteteve të reja të energjisë së pastër, por edhe si ndryshim që kërkon politika sociale dhe të punësimit për grupet që mund të preken më shumë nga transformimi i sektorit.
