Komisioni Rregullator Bërthamor i SHBA-së (NRC) ka miratuar lejen e ndërtimit për një reaktor të vogël modular (SMR) BWRX-300 të kompanisë GE Vernova Hitachi, duke i hapur rrugë ndërtimit të një prej projekteve të para komerciale të këtij lloji në SHBA.
Leja i është dhënë Tennessee Valley Authority (TVA) për ndërtimin e njësisë së parë në lokacionin Clinch River në Oak Ridge, Tennessee. Reaktori do të ketë kapacitet prej 300 MW dhe është projektuar si një reaktor me ujë të valë, ku nxehtësia nga procesi i ndarjes bërthamore përdoret për të prodhuar avull që vë në lëvizje turbinën dhe gjeneratorin. Vendimi i NRC-së u mor më 28 shtator, ndërsa u bë publik më 29 shtator, njofton Energy Monitor.
NRC e përfundoi shqyrtimin e aplikimit për leje ndërtimi brenda 14 muajve, rreth katër muaj më herët se afati i paraparë fillimisht. Sipas rregullatorit amerikan, leja është një hap që i hap rrugë ndërtimit të reaktorit të parë komercial SMR në SHBA, përcjell Energy Monitor.
Megjithatë, leja e ndërtimit nuk nënkupton se reaktori mund të nisë prodhimin e energjisë. TVA do të duhet të marrë edhe një leje të veçantë për operim nga NRC para se të mund të vendosë karburantin në reaktor dhe ta vërë atë në punë.
TVA kishte dorëzuar pjesën e parë të aplikimit për lejen e ndërtimit në prill 2025, ndërsa pjesa e dytë u dorëzua një muaj më vonë. Projekti përfiton edhe nga leja paraprake për lokacionin Clinch River, të cilën TVA e kishte marrë në vitin 2019. NRC përfundoi vlerësimin përfundimtar të sigurisë në qershor 2026 dhe zhvilloi dëgjimin e detyrueshëm publik në gusht, para marrjes së vendimit përfundimtar.
BWRX-300 është një reaktor me fuqi elektrike prej rreth 300 MW, i zhvilluar nga GE Vernova Hitachi Nuclear Energy. Dizajni përdor qarkullim natyror të ujit dhe sisteme pasive të sigurisë, ndërsa synon të thjeshtojë ndërtimin dhe të mundësojë përsëritjen e të njëjtit model në disa lokacione.
Një prej veçorive të rëndësishme të konceptit është standardizimi. Në vend që çdo central i ri bërthamor të zhvillohet si projekt unik, SMR-të synojnë që një model i standardizuar të ndërtohet në disa lokacione, duke mundësuar përdorimin e të njëjtit dizajn, zinxhirit të furnizimit dhe përvojës së fituar gjatë projekteve të mëparshme. Për këtë arsye, miratimi i projektit në SHBA shihet si një hap i rëndësishëm edhe për planet e tjera ndërkombëtare për BWRX-300.
BWRX-300 tashmë është duke u zhvilluar edhe jashtë SHBA-së. Në Kanada, Ontario Power Generation ka marrë në prill 2025 lejen për ndërtimin e një reaktori BWRX-300 në projektin e ri bërthamor në Darlington. Ky është aktualisht projekti i parë BWRX-300 që ka hyrë në fazën e ndërtimit, ndërsa rregullatori kanadez ka verifikuar edhe përmbushjen e kushteve të para rregullatore për vazhdimin e punimeve.
Teknologjia po merr gjithashtu vëmendje në Evropë. Në Poloni, Orlen Synthos Green Energy po zhvillon një program për vendosjen e një flote BWRX-300, ndërsa qeveria polake ka marrë vendime në parim për 26 reaktorë të këtij modeli. Në qershor, kompania aplikoi edhe për një mekanizëm kontrate për diferencë (CfD) për 14 njësi në tri lokacione.
Në Suedi po zhvillohen plane për një projekt fillestar me katër BWRX-300, me kapacitet të përgjithshëm rreth 1.2 GW. Kompanitë e përfshira synojnë të zhvillojnë projektin në njërin prej dy lokacioneve të propozuara, ndërsa njësia e parë pritet të hyjë në operim në mesin e viteve 2030.
Edhe në Bullgari është propozuar ndërtimi i një flote prej deri në gjashtë BWRX-300. Kompania polake Synthos Green Energy dhe ajo bullgare Blue Bird Energy kanë krijuar një partneritet për të shqyrtuar zhvillimin e këtyre projekteve, ndërsa planet përfshijnë përzgjedhjen e lokacioneve, licencimin, financimin dhe zhvillimin e projekteve.
Në shtator, Synthos Green Energy, GE Vernova, Hitachi dhe Samsung C&T nënshkruan një memorandum mirëkuptimi për të avancuar mundësitë e vendosjes së BWRX-300 në Evropën Qendrore dhe Lindore dhe në Mbretërinë e Bashkuar. Bashkëpunimi synon të zhvillojë tregjet dhe projektet për një flotë të reaktorëve modularë në disa vende evropiane.
Kjo e vendos vendimin e SHBA-së në një kontekst më të gjerë. Ndërsa Kanadaja tashmë ka kaluar në fazën e ndërtimit, SHBA-ja po e çon të njëjtën teknologji përmes procesit të saj rregullator, ndërsa Polonia, Suedia, Bullgaria dhe vende të tjera evropiane po shqyrtojnë ose zhvillojnë projekte të bazuara në BWRX-300.
Përkrahësit e SMR-ve i shohin këto reaktorë si një mënyrë për të shtuar kapacitete të qëndrueshme të prodhimit të energjisë pa emetime operative të karbonit, veçanërisht në sistemet ku kërkesa për energji po rritet dhe ku burimet e erës dhe diellit kërkojnë kapacitete plotësuese dhe fleksibilitet më të madh.
Megjithatë, kostoja, koha e ndërtimit, financimi, licencimi dhe menaxhimi i mbetjeve radioaktive mbeten ndër çështjet kryesore që do të përcaktojnë nëse SMR-të mund të ndërtohen në numër të madh dhe me kosto konkurruese.
Kosova aktualisht nuk ka program për ndërtimin e centraleve bërthamore, ndërsa strategjia e saj energjetike është e fokusuar në rritjen e burimeve të ripërtëritshme, modernizimin e kapaciteteve ekzistuese dhe zhvillimin e magazinimit të energjisë.
Vendimi i fundit në SHBA megjithatë tregon se SMR-të po kalojnë gradualisht nga faza e zhvillimit dhe planifikimit drejt projekteve konkrete të ndërtimit.
Nëse projektet e para në SHBA dhe Kanada arrijnë të përmbushin afatet dhe objektivat e tyre, rezultatet e tyre mund të ndikojnë edhe në vendimet që vendet evropiane do të marrin për teknologjitë e reja bërthamore gjatë dekadës së ardhshme.
