Debati për gazin në Kosovë ka rikthyer në vëmendje edhe një projekt pak të njohur të fillimit të viteve ’80, kur shkencëtarët amerikanë analizuan impiantin e gazifikimit të qymyrit në Obiliq. Raporti i publikuar nga Agjencia Amerikane për Mbrojtjen e Mjedisit (EPA) në vitin 1981 mbetet një nga studimet më të detajuara mbi ndikimin mjedisor të kësaj teknologjie.
Në atë kohë, Shtetet e Bashkuara po shqyrtonin mundësinë e zhvillimit të industrisë së gazifikimit të qymyrit si përgjigje ndaj krizës globale të energjisë. Për të kuptuar rreziqet e teknologjisë, ekspertët amerikanë analizuan impiantin ekzistues në Obiliq, i cili përdorte teknologjinë Lurgi për prodhimin e gazit sintetik nga linjiti.
Studimi arriti në një përfundim të qartë: procesi i gazifikimit të qymyrit krijon sfida të konsiderueshme mjedisore dhe kërkon sisteme shumë të avancuara të kontrollit të ndotjes.
Sipas raportit, pothuajse çdo fazë e procesit gjeneronte emetime ose mbetje potencialisht të rrezikshme. Shkencëtarët identifikuan si shqetësimin kryesor për ajrin gazin acid sulfhidrik (H₂S), një substancë shumë toksike që mund të ndikojë seriozisht në shëndetin e njeriut nëse nuk trajtohet siç duhet.
Një tjetër problem ishte ndotja e ujërave. Procesi prodhonte ujëra industriale me përmbajtje të lartë fenolesh dhe përbërësish të tjerë organikë, të cilët kërkonin trajtim të specializuar para shkarkimit në mjedis.
Raporti ngrinte shqetësime edhe për mbetjet e ngurta, veçanërisht katranin e rëndë të prodhuar gjatë gazifikimit. Sipas EPA-s, ky material përmbante hidrokarbure aromatike policiklike (PAH), shumë prej të cilave njihen për potencialin e tyre kancerogjen. Në kushtet teknologjike të asaj kohe, depozitimi i tyre paraqiste rrezik afatgjatë për tokën dhe ujërat nëntokësore.
Megjithatë, raporti nuk ishte një refuzim i teknologjisë së gazifikimit, por një analizë teknike e ndikimeve të saj mjedisore. Qëllimi ishte të identifikoheshin ndotësit dhe teknologjitë që do të nevojiteshin për t’i kontrolluar ata në impiantet e ardhshme.
Pse ka rëndësi sot?
Raporti i vitit 1981 shpesh përmendet në debatin aktual për energjinë në Kosovë, por ekspertët theksojnë se ai trajton një teknologji krejt tjetër nga projektet që diskutohen sot.
Gazifikimi i qymyrit është një proces industrial që prodhon gaz sintetik nga linjiti. Ndërsa projektet aktuale për Kosovën kanë të bëjnë me ndërtimin e infrastrukturës për importin dhe përdorimin e gazit natyror, kryesisht përmes korridoreve rajonale të gazit dhe terminaleve të LNG-së.
Për këtë arsye, gjetjet e EPA-s mbeten të rëndësishme për historinë industriale të Kosovës dhe për të kuptuar sfidat mjedisore të teknologjive të gazifikimit të qymyrit, por ato nuk mund të interpretohen si vlerësim i gazit natyror apo i projekteve moderne të gazsjellësve.
Katër dekada më vonë, raporti amerikan mbetet një dëshmi se Obiliqi ishte pjesë e kërkimeve ndërkombëtare për teknologjitë energjetike të kohës dhe se ndikimet mjedisore të gazifikimit të qymyrit ishin objekt studimi shumë përpara se çështjet e tranzicionit energjetik dhe dekarbonizimit të bëheshin pjesë e debatit global.
